|
|
|
به نام خداوند جان و خرد ایجاد کارگاه برای نگارش وانشا قهرمان جهانفر کارشناس ارشد ناحیه 3 کرمانشاه اگر نگاشتن ونوشتن را در کنار انشا و خلاقیت یک مهارت بدانیم و بپذیریم که شاگردان ما باید در این کار ماهر شوند آن وقت ناگزیریم که اسباب انجام کار را فراهم کنیم و به تفکر و تامل در عدم موفقیت خود به عنوان معلم انشا و نگارش بپردازیم . که چرا دانش آموزان معمولاً این تکلیف را به صورت کلیشه ای و تکراری بارها وبارها انجام می دهند و دوره ی متوسطه و حتی پایان تحصیلات نیز دانش آموزان و به تبع آن جامعه ما نه می تواند از عهده ی نوشتن درخواستی در خور و نه انشایی شایسته برآید.
به راستی علت چیست و ما چگونه می توانیم این آسیب را بشناسیم ، آیا کاری از دست ما برمی آید و اگر جواب مثبت است ، چه کاری باید انجام دهیم ؟ نقش ما به عنوان یک معلم در این فرآیند چه می تواند باشد ؟
دکتر هوشیار می فرماید « اصول آموزش و پرورش کشف کردنی است نه وضع کردنی » 1 این سخن بسیار عمیق و پرمعناست و حقبقت آن است عناصر آموزش و پرورش یا تربیت که عمده ی آن ها می تواند شاگرد و معلم باشد « باید منتقد هم باشند » 2 تا به کشف رازهای دانش بشری از یک طرف و مهم تر از آن به کشف استعدادهای وجود خود از طرف دیگر نایل شوند . درنظریه های جدید آموزشی هنگامی که صحبت از اصول پیش می آید اصل « فعالیت »3 پرچمدار سایر اصول است .اندیشمندان علوم تربیتی 4 وقتی هدفهای آموزشی را تقسیم می کنند آن ها را در سه عنوان قرار می دهند که عبارتند از شناختی، عاطفی ، روانی و حرکتی . زیرا که می خواهند موضوع عظیم آموزش را قابل فهم کنند ، نه اینکه مرزی قرار دهند و هر فعالیت آموزشی را صرفاً در یکی از میدان های یاد شده بگنجانند . انشا و ادبیات فقط به حیطه شناختی برنمی گردد بلکه ادبیات نیز مانند سایر مفاهیم با فعالیت دانش آموز یا بهتر بگویم کار آموز آغاز می شود . این فعالیت موجب تسلط و اشراف بر کار می گردد (روانی حرکتی ) سا ئقه دانش آموز را بیدار می کند ( عاطفی ) و در نهایت باید از دانش آموز انتظار داشته باشیم که به ساخت شناخت ذهنی نایل شود(شناختی) . اگر ما راه میانبر می زنیم به ساخت شناخت ذهنی بسنده کنیم ، دانش آموز نیز مجبور می شود تفکر و اندیشه خود را در قالبی تکراری و ملال آور به عنوان انشا بیان کند که در آن نه خلاقیتی وجود دارد و نه دانس آموز بدان دلبستگی پیدا می کند.
آغاز کار انشا و نگارش به زبان آموزی شروع می شود که خود یک مهارت است در اصل کودک مهارت زبان را می آموزد و چنان چه زبان را به خوبی بیاموزد می تواند در آینده تفکر و تدبیر خود را به کار بگیرد .
«اما تفکر مستلزم زبان آموزی است و از این رو کودکان پیش از یادگیری زبان دارای تفکرنیستند » . 5 (پیاژه 1973)
خبرنگاری از وزیر آموزش و پرورش ژاپن6 می پرسد که مهم ترین درس نظام شما چیست ، ایشان درس زبان ژاپنی را معرفی می کنند و در تشریح دیدگاه خود زبان را در هر کشور پلی می داند که اندیشه ها را به ذهن ها می رساند ، و عدم کارایی آن را زیانی بزرگ و جبران ناپذیر قلمداد می کنند . شیخ بلند آوازه شیراز در سعدی نامه – بوستان 7– خود می فرماید که :
کمال است درنفس انسان، سخن تو خود را به گفتار ،ناقص مکن در این بیت وجه امتیاز انسان زبان به حساب می آید و باید از این موهبت منحصر به فرد بهره ها یافت .اگر از زبان آموزی بگذریم ما در دوره تحصیل می خواهیم زبان را بشناسیم و مقاطع تحصیل ما سه دوره هستند : الف ) دوره ابندایی : این دوره که پیاژه آن را « مرحله عملیات محسوس »8 می داند ، ما باید بپذیرم که کودک فقط « توانایی استدلال منطقی بر حسب اشیا و امور محسوس وعینی » 9 دارد و نه چیز دیگر ، پس جمله سازی کلاس سوم ابتدایی و حتی انشای کلاس چهارم وپنجم باید در پی شناخت زبان در قالب (نشانه – لفظ – معنا ) باشد و نه بیشتر . ما سعی کنیم مصادیق ومفاهیم زبان را تا جایی که امکان دارد ، با بیان مصداق های تمام و کمال در ذهن دانش آموز ایجاد کنیم و یا روشن نماییم . نه اینک انتظار نو شتن همراه با خلاقیت داشته باشیم .
ب ) دوره راهنما یی: که پیاژه آن را « مرحله عملیات صوری » 10 می داند واقعیت آن است که انشا – خلق کردن و آفریدن11
– از این مرحله آغاز می شود و ما باید مهارت زبان را در این دوره به ساخت شناخت ذهنی توسعه دهیم .زبانی که با حرکت لب و سایر اجزای دخیل در آن آغازمی شود ، به هماهنگی می رسد ودر دوره ابتدایی با یافتن مصادیق عینی و ذهنی آن را تا حد امکان شناختیم و به ضرورت زبان واقف شدیم . در این دوره می خواهیم به اصل «اصل زایایی » زبان بر اساس اصول منطقی آن بهتر و بیشتر پی می بریم. پ ) دوره متوسطه : این دوره را می توان مرحله تکمیل عملیات انتزاعی دانست . دانس آموز دبیرستانی که مراحل قبل را با موفقیت پشت سر گذاشته است ، بال های خیالش تیز پروازتر شده است و دانش آموز در سایه استحکام و انسجام دوره ابتدایی و راهنمایی به چنان زبان و اندیشه ای دست یافته است که دیگر مسیر را می شناسد و از خواندن لذت می برد ، به ارزشیابی نوشته ها می پردازد و بعضاً راغب می شود که قلمی بردارد و مطلبی بنویسد ، دیگر با خواندن و نوشتن مأنوس است . برای رسیدن به هدفهای آموزشی یاد شده باید کارگاه انشا دایر کرد که در ذیل مراحل ایجاد و به کارگیری آن می آید . 1 – کتابخانه : این کتابخانه اگر چه هم ا کنون در بیشتر مدارس وجود دارد اما متأسفانه صرفاً یک موضوع جنبی و به دور از فرآیند آموزش است . پس کتابخانه را باید از این به بعد به « کارگاه انشا » تغییر نام دهیم . تجهیز و مرمت کتابخانه ها در همه مدارس بخصوص – راهنمایی و دبیرستان – اولین قدم کار است .
2 – کتاب : اگر چه تهیه کتاب نمی تواند در موضوعی واحد صورت بگیرد اما لازم است جهت هماهنگی و همراهی موضوع ، کتاب های « کارگاه انشا »براساس درس های ادبیات فارسی تهیه شوند تا معلم ادبیات هر کدام از درس ها را مدخلی برای ورود به کتاب های کارگاه قرار دهد . مثلاً درس « سفری به شهر بادگیر ها » 12 از کتاب ارزیابی شتاب زده جلال آل احمد ما – معلم و دانش آموزان – را به کارگاه انشا سوق دهد تا به دنیای اندیشه جلال قدم بگذاریم ویا درس « روشنی ، من ، گل ، آب »13
از سهراب سپری دعوت نامه ای باشد تا ما به تماشای مناظر زیبای ذهن سهراب بنشینیم ویا درس « مائده های زمینی » اثری از آندره ژید ما را به دنیای خارج از مرزها بکشاند تا در اندیشه های هم نوعان خود نیز سهیم باشیم ، مترجم های خوب را بشناسیم . 3 – عملکرد : در دوره ی راهنمایی بر اساس برنامه درس انشا ما ماهیانه دو جلسه دو ساعتی انشا داریم . معلم دانش آموز را مکلف می کند که به کارگاه انشا برود و کتاب مورد علاقه خود را انتخاب نماید آن را بخواند و خلاصه ای از آن را با تأکید بر آموزه های بدیع و تازه بنویسد و با سر مشقی از کلاس و معلم گرفته است در حقیقت عنوان درس را تکمیل می کند و نکات تازه ای هم طبعاً یاد می گیرد . در دبیرستان نیز هر کدام از درس ها را به یکی از دانش آموزان می سپاریم تا در اصلِِ اثر به مطالعه و تفحص بپردازد که درپایان هرکدام از دانش آموزان حداقل کتابی را خوانده است وضمنی با کتاب های بسیاری آشنا شده است . 4 – ارزشیابی : معلم چگونه درس انشا و نگارش را ارزشیابی می کند ؟ معلم از قبل به دانش آموز خود گوشزد کرده است که در این جریان به دنبال کسب مهارت نویسندگی باشد پس در حقیقت شاگرد با واسطه ی کتاب نزد استادان فن نویسندگی رفته است ، معلم دو هدف آموزشی دارد اولاً دانش اموزان را با لطایف و ظرایف ادبی آشنا کند و این لذت ناب را به ذائقه آنها می چشاند . ثانیا ً سرمشقی برای کار به دانش اموز می دهد تا از آفت کشنده ی تکرار رهایی یابد . در دوره رهنمایی درس انشا در نیمه اول ماه – دو ساعت – صرفاً ارائه ی خلاصه کتاب های خوانده شده توسط دانش آموزان است که در این فرآیند نمره برتر از آن دانش آموزی است که بهترین خلاصه را در قالب بدیع ترین عبارات و واژه ها ارائه نموده است در نهایت دانش آموز خلاصه کتاب خود را می خواند و خلاصه حداقل سی عنوان کتاب دیگررا نیز می شنود در پایان به دانش اموزان فرصت مباحثه و اظهار نظر داده می شود ، جلسه آینده انشا موضوع را به انتخاب دانش اموزان می سپاریم و تاکید می کنیم که در انشا باید الزاماً از یافته های جدید خود و دوستان – خلاصه کتاب های خوانده شده – استفاده کنید و نه مطالب تکراری و هدف آموزشی در این مرحله همین است .
در دبیرستان نیز هنگام ارئه مطالب درسی ادبیات فارسی دانش آموزی که کتاب بینوایان ویکتور هوگو را خوانده است با برخورد به عنوان « دخترک بینوا » در ذهن او رمان عظیم بینوایان با هزاران خاطره زنده می شود و احساس تعلق خاطر به این درس و کلاس ادبیات دارد حتی اگراین شخص یک نفر از دانش آموزان باشد وقتی که سایر دانش آموزان از زبان او و به واسطه ی وی با موضوع آشنا می شوند ، معمولاً راغب می گردند تا کتاب رامطالعه کنند.
برای نمره گذاری نیزنمره ی درس انشا در دوره راهنمایی باید کریمانه به دانش آموزی اعطا شود که بهترین و بیشترین بهره را برای ساخت ذهن خود از کتاب های خوانده شده برده است . آوردن واژه ها ، عبارات و کنایات بدیع در کنار اندیشه های تازه معیار نمره مثبت است و بیان تکراری و کلیشه ای نمره منفی دارد . در دوره دبیزستان نیز نمره مستمر دوم به طور کامل به این فعالیت داده می شود .
نتیجه گیری : ما به عنوان معلمان ادبیات باید در اصل به دنبال ایجاد التذاذ ادبی در وجود دانش آموز باشیم و غایت فعالیت آموزشی ما این باشد ولی چگونه به این هدف باید برسیم . معمولاً ما به طور اخص و سایر همکاران به صورت عموم از عجز و ناتوانی دانش آموزان در بیان درست اندیشه خود و حتی در نوشتن متون ساده نگران هستیم . واقعیت امر آن است که ما به دانش آموزان مهارت نوشتن را نیاموخته ایم و به او سر مشقی نداده ایم ولی انتظار خلاقیت از وی داریم و به قول عرب ها « تکلیف ما لایطاق » می خواهیم . در این نوشتار سعی شده است تا حد امکان به این موضوع پرداخته شود . بیان لفظ کارگاه انشا به این معنی نیست که به فرض دوره ی ابتدایی از کتابخانه بی نیاز است بلکه با این هدف آمده است که جزئیات عملی کار بیان شود . هم چنانکه اخیراً در تدوین کتاب های دبستان توجه قابل تحسینی به زبان آموزی گردیده است . تقویت قدرت واقعی زبان با داستان پردازی و خیال انگیزی کودکانه است که شالوده این کار می باشد اما واقعیت آن است که مفاهیم صوری در دوره راهنمایی شکل می گیرند پس اگر این دوره را انتهای « تعلیمات اجباری » بدانیم اولاً دانش آموز با نوشته های واقعی مانند نامه های اداری و اسناد باید آشنایی کامل پیدا کند و در کنار آن خود را برای درک مفاهیم انتزاعی آماده و تجهیز کند.
در دوره ی ابتدایی و حتی راهنمایی با اندیشه ها آشنا می شود و در دوره ی دبیرستان اندیشیدن را بیاموزد و بر بال این عقاب تیز پرواز پر از راز و رمز خلقت پر بکشد . و دیگر نه فقط با عنوان و نویسنده کتاب آن هم با اکراه آشنا شود بلکه با کتاب ها زندگی کند ، بخندد ، بگرید ، راه بیابد و نتیجه بگیرد و بفهمد که چرا « بالزاک » می گوید هر کس رمان نمی خواند زندگی را نمی فهمد .
پس مجبور است به قول شیخ شیراز به خوشه چینی بپردازد همچنان که دیگران نیز غیر از این راهی نداشته اند . هیچ کس منکر استعداد و قریحه برای نویسندگی نیست ، اما این شرط لازم کار است و شرط کافی یافتن مهارت در نویسندگی می باشد، که سخت محتاج تمرین وممارست در محضر استادان این فن است . تا جایی که می توانیم این واقعیت را حتی درآثار بزرگان ببینیم ؛ مثلاً علی محمد افغانی وقتی در اثر زیبای خود – شادکامان دره ی قره سو – بارها قهرمان های رمان خود را با عناصر سایر رمان ها مقایسه می کند بیانگر چه می تواند باشد آیا می خواهد فضل فروشی کند اما به اعتقاد بنده به زبانی قصد دارد اعلام کند که نویسنده باید بخواند و یاد بگیرد تا موفق باشد .
منابع 1-دکتر شکوهی ،غلامحسین مبانی واصول آموزش وپرورش ،انتشارات به نشر صفحه ی 136 2-دکتر شکوهی ،غلامحسین میانی و اصول آموزش وپرورش ،انتشارات به نشر صفحه ی231 3-دکتر شکوهی ،غلامحسین مبانی واصول آموزش وپرورش ،انتشارات به نشر صفحه ی142 4-دکتر سیف ،علی اکبر روان شناسی پرورشی ،انتشارات نگاه صفحه ی 98 5-دکتر سیف ،علی اکبر روان شناسی پرورشی ،انتشارات نگاه صفحه ی161 6- مقاله ی ،مطبوعاتی نقل از روزنامه ی ،همشهری 7-زبان وادبیات فارسی ،دور ه ی پیش دانشگاهی ،صفحه ی 74 8-دکتر سیف ،علی اکبر روان شناسی پرورشی ، انتشارات نگاه صفحه ی 178 9-دکتر سیف ،علی اکبر روان شناسی پرورشی ،انتشارت نگاه صفحه ی 188 10-دکتر سیف ،علی اکبر روان شناسی پرورشی ،انتشارت نگاه صفحه ی188 11-دکتر معین ،محمد فرهنگ معین ،جلد اول ،انتشارات امیر کبیر صفحه ی380 12-ادبیات سوم راهنمایی ،چاپ 1384 صفحه ی 82 13-ادبیات سوم راهنمایی ،چاپ1384صفحه ی41 14-ادبیات دوم دبیرستان ،چاپ1382 صفحه ی93 15-ادبیات دوم دبیرستان ،چاپ 1382 صفحه ی 80 16-صافی ،احمد سازمان وقوانین آموزش وپرورش ، انتشارات سمت صفحه ی129 17- پوران فر، شهرام (مترجم) بابا گوریو بالزاک ،انتشارات ارغوان برگرفته از متن 18- دولت آبادی ،محمود کلیدر ،نشر فرهنگ معاصر ،جلد دهم صفحه ی 2493 تالیف:قهرمان جهان فر لیسانس ادبیات ،فوق لیسانس مدیریت آموزشی دبیرادبیات ناحیه ی 3 آموزش وپرورش کـــــــرمــــــانشاه
|
